14 czerwiec 2018

Postępowanie restrukturyzacyjne przedsiębiorstwa. Aspekty praktyczne

Udostępnij

Do końca 2015 r. obowiązywała ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze1, która część swoich rozwiązań powielała z rozporządzenia z 1934 r. Wychodząc naprzeciw standardom unijnym, należało koniecznie wprowadzić zmiany proceduralne, uwzględniające potrzeby przedsiębiorców. Plan wdrożenia wskazanych zmian został zaprezentowany przez Ministerstwo Gospodarki w Polityce Nowej Szansy2 koncentrującej się również na ograniczeniu ryzyka likwidacji przedsiębiorstw, przeciwdziałaniu upadłości oraz przedsądowych formach naprawy i restrukturyzacji przedsiębiorstw.

 

Następnie, rozgraniczając prawo upadłościowe od prawa restrukturyzacyjnego, wprowadzono odrębną ustawę z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne, które zaczęło obowiązywać w Polsce od 1 stycznia 2016 r.3 Pomimo wprowadzonych zmian ustawowych i kilkuletniego już okresu obowiązywania ustawy przedsiębiorcy nadal nie wykorzystują w pełni możliwości, jakie oferuje im prawo restrukturyzacyjne. Dlatego tak istotne jest poznanie praktycznych aspektów jego stosowania.

Kto może się restrukturyzować

Postępowanie restrukturyzacyjne znajduje zastosowanie do przedsiębiorców. Zgodnie z Kodeksem cywilnym zalicza się do nich osoby fizyczne, osoby prawne i jednostki organizacyjne, którym ustawa przyznaje zdolność prawną, prowadzące we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową. Restrukturyzacji mogą podlegać również spółki kapitałowe w organizacji, stowarzyszenia, fundacje, związki zawodowe, instytucje badawcze czy kościelne osoby prawne. Natomiast spółka cywilna nie posiada zdolności restrukturyzacyjnej, taką zdolność mają wspólnicy, posiadający status przedsiębiorcy. Z kolei zdolność taką posiadają spółki kapitałowe (spółka z ograniczoną odpowiedzialnością i spółka akcyjna), które nie prowadzą działalności gospodarczej.

Pewnie kogoś może to zaskoczyć, ale zdolność restrukturyzacyjną posiadają również wspólnicy osobowych spółek handlowych, którzy ponoszą odpowiedzialność za zobowiązania spółki bez ograniczeń całym swoim majątkiem. Dotyczy to wspólników spółki jawnej, komandytowej, komandytowo-akcyjnej oraz partnerów w spółce partnerskiej. Natomiast niewypłacalność spółki osobowej nie zawsze jest związana z niewypłacalnością wspólnika, ponieważ posiada on odrębny majątek, którym de facto może uregulować zobowiązania spółki. Jednocześnie w stosunku do spółki może toczyć się innego rodzaju postępowanie restrukturyzacyjne niż do wspólnika tej spółki osobowej. Ponadto możemy spotkać się z sytuacją, w której handlowa spółka osobowa będzie w stanie niewypłacalności, a jej wspólnik będzie jedynie zagrożony niewypłacalnością, co jest istotne z punktu widzenia prawa restrukturyzacyjnego oraz ewentualnej upadłości. Możliwa jest również sytuacja odwrotna, czyli zostanie wszczęte postępowanie restrukturyzacyjne w stosunku do wspólnika handlowej spółki osobowej, pomimo że nie ma podstaw przeprowadzania takiego postępowania w stosunku do spółki.

W tym miejscu warto również podkreślić, że wszczęcie postępowania restrukturyzacyjnego jest możliwe wyłącznie na wniosek dłużnika. Odstępstwo od tej reguły stanowi jedynie postępowanie sanacyjne, które może być wszczęte na wniosek kuratora ustanowionego na podstawie art. 26 ust. 1 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym4 oraz na wniosek wierzyciela osobistego.

Kiedy można się restrukturyzować

Ogólnie rzecz ujmując, nie ma żadnych przeciwskazań terminowych do wszczęcia postępowania restrukturyzacyjnego. Natomiast mamy przesłanki pozytywne i negatywne, które regulują podstawę otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego.

Przesłanka pozytywna wskazuje, że postępowanie restrukturyzacyjne może być prowadzone wyłącznie wobec dłużnika niewypłacalnego lub zagrożonego niewypłacalnością. Analizując przesłankę niewypłacalności, należy odnieść się do terminologii prezentowanej w prawie upadłościowym, gdzie znajdują się dwie przesłanki regulujące stan niewypłacalności dłużnika.

Pierwsza, wskazująca na stan niewypłacalności dłużnika, jest przesłanką płynnościową. Odnosi się bezpośrednio do sytuacji finansowej przedsiębiorstwa, kładąc nacisk na jego zdolność płatniczą. Ustawa wskazuje, że niewypłacalny jest ten dłużnik, który utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań. W przypadku tej przesłanki mamy do czynienia z domniemaniem wskazującym, że dłużnik utracił zdolność do wykonywania bieżących zobowiązań, jeżeli opóźnienie w wykonaniu zobowiązań przekracza trzy miesiące. Domniemanie to można obalić, a zatem jeżeli z wnioskiem o upadłość przedsiębiorstwa wystąpi wierzyciel, podając, że przedsiębiorstwo stało się niewypłacalne, ponieważ przez trzy miesiące nie regulowało swoich zobowiązań, to można się bronić, wykazując sezonowość przedsiębiorstwa, przedkładając sprawozdania kwartalne z ubiegłych lat, podpisane i już wykonane kontrakty, z których nie spłynęło jeszcze wynagrodzenie. Obecnie większość, o ile nie wszystkie ogłaszane upadłości opierają się na przesłance płynnościowej, co potwierdza jej istotność, również w prawie restrukturyzacyjnym.

Z kolei druga przesłanka niewypłacalności, którą bierzemy pod uwagę, składając wniosek restrukturyzacyjny, to przesłanka bilansowa. Ma ona obecnie znikome znaczenie praktyczne, natomiast warto pamiętać, że istnieje. Przesłanka ta występuje, jeżeli stan zobowiązań przekracza wartość majątku przez dwadzieścia cztery miesiące. Uzyskanie przewagi majątku nad zobowiązaniami we wskazanym okresie powoduje, że przedsiębiorstwo staje się wypłacalne i termin dwudziestu czterech miesięcy zaczyna biec od początku. W przypadku przesłanki bilansowej ustawodawca zastosował domniemanie, zgodnie z którym zobowiązania przekraczają wartość majątku, jeżeli z bilansu wynika, że zobowiązania z wyłączeniem rezerw na zobowiązania oraz zobowiązań wobec jednostek powiązanych przekraczają wartość jego aktywów. Natomiast domniemanie to można obalić, wykazując chociażby wyższą wartość rzeczywistą przedsiębiorstwa niż wartość bilansowa.

Powyżej opisana zostatała przesłanka niewypłacalności, która dzieli się na przesłanki płynnościową i bilansową. Natomiast drugą przesłanką stanowiącą podstawę prowadzenia postępowania restrukturyzacyjnego jest zagrożenie niewypłacalnością. Z sytuacją taką mamy do czynienia, jeżeli kondycja ekonomiczna przedsiębiorstwa wskazuje, że w niedługim czasie może stać się ono niewypłacalne. Jest to zatem stan ekonomiczny, który ma miejsce przed opisanym powyżej stanem niewypłacalności. Chcąc wszcząć postępowanie restrukturyzacyjne, wykazując zagrożenie niewypłacalnością, należy racjonalnie umotywować stan ekonomiczny przedsiębiorstwa. Z praktycznego punktu widzenia można wskazać, że polscy przedsiębiorcy w znikomym stopniu korzystają z dobrodziejstw prawa restrukturyzacyjnego, jakie daje im chociażby przesłanka zagrożenia niewypłacalnością. Polski przedsiębiorca rzadko bierze pod uwagę możliwość zrestrukturyzowania przedsiębiorstwa, kiedy staje przed realnym zagrożeniem niewypłacalnością.

Z kolei przesłanka negatywna wskazuje, że sąd odmówi otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego, jeżeli skutkiem tego postępowania byłoby pokrzywdzenie wierzycieli. Z pokrzywdzeniem wierzycieli mamy do czynienia w sytuacji, w której wierzyciele w postępowaniu restrukturyzacyjnym zostaliby zaspokojeni w mniejszym stopniu niż w postępowaniu upadłościowym wskutek likwidacji majątku. Nie ulega wątpliwości, że przesłanką negatywną przeprowadzenia postępowania restrukturyzacyjnego jest również zachowanie dłużnika polegające na wykorzystaniu dobrodziejstw prawa restrukturyzacyjnego do poprawy kondycji finansowej przedsiębiorstwa, chociażby poprzez umorzenie części zobowiązań, pomimo że przedsiębiorstwo nie znajduje się w stanie realnego zagrożenia niewypłacalnością.

Sąd odmówi otwarcia postępowania układowego lub sanacyjnego również wtedy, gdy nie zostanie uprawdopodobnione, że przedsiębiorstwo nie jest w stanie zaspokajać bieżących kosztów postępowania i zobowiązań powstałych po otwarciu postępowania.

Wniosek o restrukturyzację wraz z wnioskiem o upadłość

Celem postępowania restrukturyzacyjnego jest uniknięcie upadłości przedsiębiorstwa. Bazując na doświadczeniu innych krajów europejskich, można stwierdzić, że restrukturyzacja przedsiębiorstwa daje o wiele więcej korzyści gospodarczych niż jego likwidacja. Natomiast przy tym wszystkim nie należy zapominać o interesie wierzycieli.

Jak zostało już wcześniej wspomniane, zarówno postępowanie restrukturyzacyjne, jak i postępowanie upadłościowe może być prowadzone wobec dłużnika niewypłacalnego. Jednocześnie składając wniosek o restrukturyzację, musimy mieć na uwadze obowiązek, jaki spoczywa na określonych osobach w związku z koniecznością złożenia w terminie wniosku o ogłoszenie upadłości. Obowiązek ten spoczywa na dłużniku. W przypadku dłużników będących osobami prawnymi lub jednostkami organizacyjnymi niebędącymi osobami prawnymi, a którym ustawa przyznaje zdolność prawną, obowiązek ten spoczywa na każdym, kto na podstawie ustawy, umowy spółki lub statusu ma prawo do prowadzenia spraw dłużnika i do jego reprezentowania, samodzielnie lub łącznie z innymi osobami. Przykładowo osobami takimi mogą być członkowie zarządu, wspólnicy spółki jawnej, partnerzy, komplementariusze, likwidatorzy. Jednocześnie niezłożenie w terminie wniosku o ogłoszenie upadłości może skutkować odpowiedzialnością cywilną do wysokości niezaspokojonej wierzytelności, orzeczeniem zakazu prowadzenia działalności gospodarczej, jak również odpowiedzialnością karną.

Wskazane powyżej osoby mogą uwolnić się od odpowiedzialności cywilnej, wykazując, że w terminie na złożenie wniosku o upadłość otwarto postępowanie restrukturyzacyjne albo zatwierdzono układ w postępowaniu o zatwierdzenie układu (art. 21 p.u., art. 299 k.s.h.5)6. Z kolei sąd może nie orzec zakazu prowadzenia działalności gospodarczej, pomimo iż nie został złożony wniosek o ogłoszenie upadłości w terminie, jeżeli złożono wniosek o otwarcie przyspieszonego postępowania układowego, postępowania układowego lub postępowania sanacyjnego, a rozmiar pokrzywdzenia wierzycieli jest nieznaczny (art. 373 ust. 1a p.u.). Natomiast przy odpowiedzialności karnej z art. 586 k.s.h. członkowie zarządu spółki i likwidatorzy nie mogą uwolnić się od odpowiedzialności, wykazując jakąkolwiek okoliczność podejmowaną w zakresie działań restrukturyzacyjnych.

Jednocześnie obecne brzmienie przepisów wielokrotnie wymusza na dłużniku złożenie wniosku restrukturyzacyjnego wraz z wnioskiem o ogłoszenie upadłości, jeżeli wniosek o restrukturyzację opiera się na przesłance niewypłacalności. Natomiast jeżeli wniosek o restrukturyzację uzasadniony jest przesłanką zagrożenia niewypłacalnością, to w późniejszym okresie również może się okazać konieczne złożenie wniosku o upadłość. Jednocześnie należy pamiętać, że zgodnie z art. 11 p.r. w przypadku złożenia wniosku restrukturyzacyjnego i wniosku o ogłoszenie upadłości pierwszeństwo ma wniosek restrukturyzacyjny.

Możliwości restrukturyzacyjne

Dane statystyczne za 2017 r. wskazują, że w Polsce postępowania restrukturyzacyjne obejmują swoim zakresem niespełna 40% wszystkich postępowań insolwencyjnych. Zatem ponad 60% postępowań to nadal postępowania upadłościowe. Natomiast świadomość przedsiębiorców w zakresie możliwości, jakie daje prawo restrukturyzacyjne, zapewne będzie wzrastać, a tym samym miejmy nadzieję, że przyczyni się to do wzrostu liczby przeprowadzanych restrukturyzacji.

Warto zaznaczyć, że w lutym 2018 r. weszły w życie zmiany w zakresie pomocy publicznej udzielanej przedsiębiorcy na realizację procesu restrukturyzacji. Normy te zostały dostosowane do warunków prezentowanych przez Komisję Europejską w procedurze notyfikacji „Programu pomocowego przewidującego udzielanie pomocy w celu ratowania i restrukturyzacji małych i średnich przedsiębiorstw”. Jednocześnie pomoc restrukturyzacyjna dla przedsiębiorcy może być również udzielona na czas niezbędny do dokonania koniecznych analiz, opracowania planu restrukturyzacyjnego, likwidacji działalności lub tymczasowego wsparcia restrukturyzacyjnego w celu umożliwienia dalszego funkcjonowania przedsiębiorstwa do czasu wdrożenia działań restrukturyzacyjnych.

Ponadto prawo restrukturyzacyjne nie ogranicza metod restrukturyzacji zobowiązań; ważne jest, aby były one realne i zgodne z prawem. Do najczęstszych i najbardziej popularnych sposobów restrukturyzacji zaliczamy umorzenie określonej części zobowiązań, rozłożenie spłaty zobowiązań na raty czy ustalenie nowych terminów płatności zobowiązań. Natomiast ustawa przewiduje również konwersję wierzytelności na udziały lub akcje, zmianę lub uchylenie dotychczasowego zabezpieczenia (np. w celu sprzedaży zabezpieczonej części majątku), określenie udziału wierzycieli w zysku przedsiębiorstwa czy zaciągnięcie dodatkowych zobowiązań (pożyczek, kredytów).

Natomiast ramy restrukturyzacji, w których możemy się poruszać, stosując powyższe metody restrukturyzacji, są skonkretyzowane przez cztery rodzaje postępowań, czyli:

  • postępowanie o zatwierdzenie układu,
  • przyspieszone postępowanie układowe,
  • postępowanie układowe,
  • postępowanie sanacyjne.

W postępowaniu o zatwierdzenie układu ingerencja sądu jest minimalna. Zatwierdzenie układu jest możliwe w wyniku samodzielnego zbierania głosów wierzycieli przez dłużnika. Postępowanie to może być przeprowadzone, jeżeli suma wierzycieli spornych nie przekracza 15% sumy wierzytelności uprawnionych do głosowania nad układem. W trakcie tego postępowania dłużnik zobowiązany jest do nawiązania współpracy z doradcą restrukturyzacyjnym, który pełni rolę nadzorcy sądowego, co pozwala na przeprowadzenie szybkiej restrukturyzacji przedsiębiorstwa przy minimalnej ingerencji sądu, nie odbierając zarządu dłużnikowi.

Przyspieszone postępowanie układowe jest obecnie najczęściej wybieraną formą restrukturyzacji przez przedsiębiorców. Podobnie jak postępowanie o zatwierdzenie układu może być prowadzone, jeżeli suma wierzytelności spornych nie przekracza 15% ogólnej sumy wierzytelności uprawnionych do głosowania nad układem. Postępowanie to, co do zasady, pozwala na zachowanie zarządu dłużnika. Ponadto ma być postępowaniem szybkim proceduralnie, zakreśla bowiem wskazanym podmiotom krótkie terminy na dokonywanie określonych czynności, uniemożliwiając wierzycielom wnoszenie sprzeciwów do sporządzonego spisu wierzytelności. Jednocześnie do wniosku o otwarcie postępowania jest wymagane załączenie odpisów propozycji układowych, wykazu wierzytelności spornych oraz odpowiednich oświadczeń potwierdzających prawdziwość wykazywanych informacji. Otwarcie postępowania skutkuje zawieszeniem postępowań egzekucyjnych. Jednocześnie możliwość zawarcia układu następuje po sporządzeniu i zatwierdzeniu spisu wierzytelności w trybie uproszczonym.

Postępowanie układowe jest dość sformalizowane, natomiast może być prowadzone, jeżeli suma wierzytelności spornych uprawnionych do głosowania nad układem przekracza 15% sumy wierzytelności uprawnionych do głosowania nad układem. Na etapie składania wniosku dłużnik musi uprawdopodobnić zdolność do zaspokajania bieżących kosztów postępowania i regulowania powstałych zobowiązań. Z kolei nadzorca sądowy ma miesiąc na sporządzenie spisu wierzytelności i planu restrukturyzacyjnego, licząc od dnia otwarcia postępowania układowego. W tym samym okresie nadzorca sądowy wstępuje do toczących się postępowań sądowych i administracyjnych. Natomiast postępowanie egzekucyjne może zostać zawieszone już na etapie badania wniosku o otwarcie postępowania.

Kolejność, w jakiej zostały wymienione postępowania restrukturyzacyjne, nie jest przypadkowa, ponieważ postępowanie sanacyjne najbardziej ingeruje w struktury przedsiębiorstwa. Postępowanie to może zostać otwarte, jeżeli suma wierzytelności spornych przekracza 15% sumy wierzytelności uprawnionych do głosowania nad układem. Jest jedynym postępowaniem, które może być wszczęte przez wierzyciela osobistego dłużnika. Ponadto, jeżeli dłużnik jest w stanie przekonać 30% wierzycieli, to możliwe jest ustanowienie zarządcy wskazanego przez dłużnika. Postępowanie to umożliwia zarządcy odstąpienie od niekorzystnych umów wzajemnych, przeprowadzenie redukcji zatrudnienia, zbycie niekorzystnych składników majątku. Postępowanie sanacyjne skutkuje zawieszeniem wszczętych postępowań egzekucyjnych, również przez wierzycieli zabezpieczonych rzeczowo. Z praktycznego punktu widzenia można uznać, że jest to postępowanie, które powinno być wybierane dla przedsiębiorstw znajdujących się w bardzo trudnej sytuacji ekonomicznej.

Mam nadzieję, że praktyczne przedstawienie procesu restrukturyzacji pozwoli przedsiębiorcom odpowiednio wcześnie podejmować działania naprawcze, co przyczyni się przede wszystkim do upowszechnienia postępowań restrukturyzacyjnych. Podjęcie odpowiednio wcześnie działań restrukturyzacyjnych znacznie zwiększa bowiem szanse na uratowanie przedsiębiorstwa znajdującego się w kryzysie.

 

Przemysław Balcerowiak
Kancelaria Adwokacka Andreasik, Balcerowiak [&] Ossowski sp. p.

Artykuł pochodzi z Biuletynu Euro Info 3 (180) 2018

[1] Ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. z 2015 r. poz. 233 z późn. zm.), dalej: „p.u.”

[2] Załącznik do uchwały Rady Ministrów z dnia 22 lipca 2014 r., Ministerstwo Gospodarki, Departament Innowacji i Przemysłu, Polityka Nowej Szansy. Jest to program rozwoju zgodnie z art. 15 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz.U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712 z późn. zm.).

[3] Ustawa z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne (Dz.U. z 2017 poz. 1508 z późn. zm.), dalej: „p.r.”

[4] Ustawa z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz.U. z 1997 r. Nr 121, poz. 770 z późn. zm.).

[5] Ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz.U. z 2017 r. poz. 1577 z późn. zm.), dalej: „k.s.h.”

[6] W przypadku zaległości podatkowych odpowiedzialność tę odrębnie regulują przepisy ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2017 r. poz. 201 z późn. zm.).